Odevanje kroz istoriju nije bilo statična kategorija. Tokom vekova različiti klimatski, geografski, društveni i kulturno-istorijski uticaji odrazili su se na formiranje odeće jednog naroda. Stoga ona nosi elemente minulih epoha u kojima su se smenjivali razni kulturni slojevi, urastajući jedni u druge. Uloga odevanja kroz istoriju veoma je bitna jer ona predstavlja jedan od glavnih simbola nacionalnog i etničkog identiteta. Naročitu ulogu tu igra tradicionalna odeća koja se naziva narodnom nošnjom.
Smatra se da se narodna nošnja (nacionalьnый kostюm) u Rusiji formirala u dvanaestom veku. Nosili su je i seljaci, i boljari, pa i carevi sve do osamnaestog veka, kada, po naredbi Petra I, dolazi do promena u odevanju uvođenjem elemenata evropske mode. Tom naredbom bilo je zabranjeno i proizvoditi i prodavati odeću pravljenu u stilu ruske narodne nošnje, a postojale su i kazne za sve one koji uđu u grad u takvoj odeći. Samo je seljacima i sveštenim licima i dalje bilo dozvoljeno da nose rusku odeću, tako da se od tada ruski nacionalni kostim čuva u svom osnovnom obliku samo kod seoskog življa.
Narodna nošnja u Rusiji uvek se razlikovala u zavisnosti od regiona i delila se na svakodnevnu i prazničnu. Svakodnevna odeća bila je jednostavna i sastojala se samo od najneophodnijih elemenata, a takođe se šila od prostijih i jeftinijih materijala nego praznična. Pored ovih vidova odeće, postojala je i obredna odeća koja se nosila na svadbi, sahrani ili u crkvi.
Osnova muške odeće uvek je bila košulja (soročka ili rubaha). Ona se šila od lana, pamuka, ali i svile. Rukavi su se sužavali oko zgloba, a njihova dužina zavisila je od namene košulje. Okovratnika ponekad nije ni bilo (već samo okrugli izrez), a ponekad je on postojao i tada se zakopčavao na dugme na sredini grudi ili s leve strane (takva se košulja naziva kosovorotka). Dok je kod naroda košulja predstavljala osnovnu odeću, kod plemstva i aristokratije ona se nosila kao donja odeća. Boja košulje bila je najčešće bela. Uz nju se obično nosio i pojas. Kao donji deo odeće muškarci su nosili pantalone (štanы ili portы) koje su uvlačili u čizme ili obojke (onuči), ukoliko su nosili opanke (lapti).
Ono što je karakteristično za odevanje kod Rusa, a ne i kod Srba, a uslovljeno je klimatskim uslovima u kojima su se ovi narodi razvijali, jeste velika raznovrsnost one odeće koja se odnosi na različite vrste kaputa, ogrtača i slično (verhnяя odežda). Preko košulje muškarci su nosili zipun, vrstu gunja od grubog sukna, a preko njega i kaftan. Preko kaftana boljari i plemstvo nosili su ferяzь ili ohabenь, vrste starinskih ogrtača. Leti se preko kaftana nosila odnorяdka, vrsta kaftana dugih rukava bez okovratnika. Seljaci su preko kaftana nosili armяk, topli vuneni ogrtač s kapuljačom. Osim ovih vrsta ogrtača, nosili su se još i: kožuh, terlik, sermga, votola, korzno, bekeša, opašenь, epanča, šuba itd. Što se tiče kapa (šapka), one su takođe bile raznovrsne (treuhi, murmolki, gorlatnыe šapki), a ispod njih su se uglavnom nosile male okrugle potkape pod nazivom tafья.
Osnovu ženske odeće takođe je činila košulja (rubaha). Bila je duga i ukrašena vezom ili perlama. Žene iz viših slojeva nosile su takozvane gorničnыe košulje, koje su se šile od svile, najčešće crvene boje. Imale su veoma duge uske rukave s prorezima za ruke. Uz košulju se nosio i pojas.
Preko bele ili crvene košulje žene su nosile dugačku haljinu pod nazivom letnik koja je imala duge rukave ukrašene zlatnim vezom i perlama i zakopčavala se do grla.
Dva osnovna tipa ženske narodne nošnje kod Rusa jesu severni i južni. Severni se naziva još i sarafannый, a južni ponёvnый.
Sarafan predstavlja ženski odevni predmet u vidu haljine bez rukava. Razlikovali su se po materijalu i kroju. Sastojali su se od mnogo elemenata, te su često bili veoma teški. Najčešće su bili tamne boje.
Ponёva predstavlja donji deo ženske odeće koja se odnosi na vunenu suknju koja se pravila iz nekoliko parčadi materijala. Ovu suknju nosile su uglavnom udate žene, a postojao je i obred oblačenja ove suknje koji je govorio o tome da je devojka spremna za udaju. Ponekad su ih mlade nosile za vreme svadbenog obreda.
I kod žena postoji nekoliko vrsti ogrtača. Nosio se opašenь, ogrtač dugih širokih rukava, ukrašen po rubovima zlatnim vezom. Preko njega nosile su se dušegreя (telogreя) ili šuba. Žene iz svih slojeva društva nosilie su dušegreю (telogreю), kratak topao ženski kaput, ali se kod prostog naroda ona smatrala prazničnom, svečanom odećom. Bogatije žene volele su da nose krznene kapute (šubu).
Udate žene morale su da pokrivaju glavu, te su kod kuće nosile volosniki ili povoйniki, vrste platnenih kapica koje su sakrivale kosu. Preko toga nosile su maramu (platok). Kada su izlazile iz kuće, stavljale su na glavu bogatu ukrašenu kiku (kičku) ili kokošnik, koji predstavlja jedan od osnovnih simbola ruske narodne nošnje. Devojke su često nosile na glavi i vence s kojih su se spuštale široke trake.
Što se tiče obuće, treba spomenuti lapti (jedna vrsta pletenih opanaka), bašmaki (muška obuća od kože), čёbotы (vrsta plitkih čizama), ičigi (laka obuća forme čizama), valenki (tople čizme od valjane ovčije vune), onuči (vrsta grejača, odnosno obojaka kojima su se obmotavale noge do kolena pri obuvanju opanaka) i poršni (još jedna vrsta opanaka, ali od kože). U gradu su se nosile čizme (sapogi), a kasnije i pliće cipele (tufli).
O odevanju kod Srba u srednjem veku svedoče mnogi sačuvani pisani i slikani dokumenti. Odevanje je bilo jednostavno, a odevni predmeti bili su najčešće izrađeni od vune, konoplje, lana i životinjskog krzna, dok je vlastela nosila svilu, somot i taft koji su bili uvoženi iz Grčke, Italije i Flandrije preko Dubrovnika. Odeća se delila na seljačku, građansku i na plemićki kostim.
Muška seljačka nošnja sastojala se od košulje i čakšira do kolena, u početku uskih, a kasnije širih. Košulja je ovalno sečena oko vrata i potpasana pojasom u struku. Preko toga su se nosili ogrtači izrađeni uglavnom od krzna domaćih životinja. U upotrebi su bili i kabanice i plaštovi plave ili zelene boje, kao i gunjevi (kaputi od životinjskog krzna, uglavnom ovčijeg). Na glavama su se nosile šubare, šeširi i razne plitke kape, a na nogama neka vrsta grubih opanaka. Ženska seljačka nošnja se sastojala od košulje i haljine izrađene od grubog platna. Neudate devojke nosile su puštenu kosu, dok su udate žene povezivale kosu maramom (ubradačom).
Muško građansko odelo bilo je pod istočnjačkim uticajem. Preko bele košulje bez okovratnika nosio se kaftan – tamni haljetak koji se kopčao spreda sitnom dugmadi. Široki pojas se spreda vezivao u krupan čvor, a preko svega je nošen dugačak, širok kaput sa rukavima prosečenim ispod pazuha koji su visili skoro do zemlje. Na glavi su se nosile kape. Žene koje su nosile građansku nošnju oblačile su se u bogato nabrane haljine dugih rukava koje su bile stegnute u struku, a glavu su uglavnom pokrivale različitim velovima.
Muški plemićki kostim se sastojao od dugog odela do zemlje, bogatog ornamentima i ukrasima od zlata i dragog kamenja. Kasnije se odelo skraćuje do članaka. Na nogama se nose cipele ili čizme. Plemkinje su nosile duge i zatvorene tunike uzanih rukava koji su se završavali u špic, kao i ogrtače bez rukava ili s prosečenim visećim rukavima.

Za vreme turske okupacije, život u Srbiji se odvijao po pravilima Osmanskog carstva. Taj se uticaj primećivao u svim sferama života, pa se odražavao i na način oblačenja. Turske vlasti, u želji da njihova kultura postane opšteprihvaćeni model u celoj Imperiji, nikada nisu imale ništa protiv da podanici preuzimaju njihove kulturne obrasce, uključujući i stil odevanja. U okviru tog stila odevanja, ipak, morale su postojati razlike između pripadnika islamske vere i drugih religija, i to tako da odelo ovih drugih uvek bude skromnije i manje upadljivo. Bile su zabranjene jarke boje, skupocene tkanine i slično.
Posle oslobođenja od Turaka, u Srbiji se osetio snažan uticaj evropske kulture koje se odrazio i na promenu oblačenja. Međutim, proces oslobađanja od orijentalnih uticaja i prihvatanje evropske mode bio je postepen – čak je došlo i do simbioze ta dva načina oblačenja koje se ispoljilo kroz takozvanu srpsku građansku nošnju, koja je postala tipičan obrazac odevanja žena u srpskim gradovima.
Ovu nošnju činili su fistan (duga haljina sa srcolikim izrezom oko vrata), libade (prsluk s dugim i širokim rukavima), fes (kapa od čoje) ili tepeluk (mala ženska kapa), koji predstavljaju orijentalne elemente, kao i bajader (široki pojas), nakit i modni detalji poput suncobrana, lepeza i rukavica, koji predstavljaju evropske elemente.
Muška odeća je sve do 80-ih godina 19. veka ostala orijentalna i podrazumevala je nošenje košulje, anterije (vezenog prsluka s rukavima do članaka), svilenog pojasa, gunja, čakšira, vunenih čarapa, fesa i jemenija (vrste plitke obuće). Kasnije se izgled ljudi u gradovima drastično menja – pojavljuje se kratak žaket, košulje s uzdignutim kragnama i prsluk, kao i cilindar ili mekani šešir. U modu ulaze i visoke potpetice. Žene nose krinoline, suknje i bluze, velike šešire itd.
Ipak, ljudi iz nižih društvenih slojeva ostali su verni nošenju narodnih nošnji, koje su uključivale odevne predmete od vune i sukna (suknje, pregače, pojaseve, kabanice, obojke, čarape), platna (košulje, podsuknje, gaće), kože i krzna (kožuhe, prsluke, bunde, šubare, opanke, papuče, cipele, čizme) i od kupovnih materijala (marame za ogrtanje i marame za glavu).
Kako u „Pojmovniku srpske kulture“ na sajtu Etnografskog instituta SANU piše D. Radojičić, srpske narodne nošnje razlikujemo kao dinarske, panonske, centralnobalkanske i šopske.
Dinarski tip ženske nošnje odlikuje crvena suknena kapa, dugačka košulja, pregača (vrsta kecelje), sukneni zubun (haljina bez rukava) i suknena bela haljina, dok muški način odevanja karakteriše suknena kapa, košulja, čakšire sa širim turom i nogavicama do sredine lista, vuneni pojas i crvena suknena kabanica.
Karakteristične odlike panonske ženske nošnje su konđa s ubradačom, dve dugačke pregače i dugačke košulje. Za mušku nošnju karakteristična je kupasta šubara, rubina (zajednički naziv za košulju i gaće), sukneni kožni haljeci, kao i elementi građanske nošnje (jelek, anterija, gunj, čakšire).
Mušku centralnobalkansku nošnju karakterišu beli sukneni haljeci ukrašeni crnim vunenim gajtanima, pored uzanih suknenih čakšira. Preko košulje nošeni su kraći i uži haljeci od belog sukna. Žene su nosile suknje i košulje, a preko njih pregače i pojas, kao i kratak jelek, beli zubun i bele suknene haljine s rukavima.
Žensku šopsku nošnju čine platnena dugačka košulja, pojas, kao i sukneni haljeci dugih rukava i kožuh bez rukava. Na glavi je nošena marama zabratka. Mušku nošnju odlikuje košulja uz čakšire, bela suknena haljina, duži jelek bez rukava i jagneća šubara.

 

Dragi čitaoci, da biste nas lakše pratili i bili u toku, preuzmite našu aplikaciju za ANDROID

POSTAVI ODGOVOR

molimo unesite svoj komentar!
ovdje unesite svoje ime