Manastir Svetog Nikole nalazi se nedaleko od Kuršumlije, na visokoj zaravni iznad ušća reke Banjske u Toplicu. Izgrađen je između 1152. i 1166. godine i zajedno sa manastirom Presvete Bogorodice u Kuršumliji predstavlja prvu zadužbinu Stefana Nemanje.

Zapisi Stefana Prvovenčanog, Svetog Save i Domentijana ne slažu se u pogledu redosleda podizanja Nemanjinih zadužbina. Dok Stefan Prvovenčani i Domentijan na prvo mesto stavljaju izgradnju Presvete Bogorodice, Sveti Sava piše da je prvo sazidan manastir Svetog Nikole. Ove razlike i nisu toliko važne, a svi se slažu da je po zidanju manastira došlo do sukoba između Nemanje i njegove braće, koji su mu osporili ktitorski rad. U sukobu Nemanja je izašao kao pobednik i 1168. godine postao veliki župan.

Od samog osnivanja manastir uživa veliki ugled i jak duhovni život, što potvrđuje i Studenički tipik. Tako je npr. starešina manastira, veliki iguman, zajedno sa još nekoliko igumana, učestvovao u izboru i uvođenju u zvanje arhimandrita studeničkog. Takođe, nakon dobijanja crkvene samostalnosti u Nikeji 1219. godine u manastiru Svetog Nikole bilo je sedište Topličke episkopije. Nažalost nije mnogo zapisa sačuvano, ali se pretpostavlja da je nakon proglašenja carstva i uzdizanja srpske crkve na rang patrijaršije 1346. godine Toplička episkopija uzdignuta u rang mitropolije.

Nije poznato šta se događalo sa manastirom posle 1389. godine i turskog osvajanja Toplice 1453. godine. Ovo je bio period velikih borbi pa je manastir verovatno postradao. U prvoj polovini 16. veka pominje se izvesni belocrkvanski mitropolit, što znači da je sedište mitropolije ostalo u manastiru Svetog Nikole, ali u okvirima Ohridske arhiepiskopije. Na osnovu istraživanja Olge Zirojević zna se da su obe Nemanjine zadužbine u Kuršumliji bile aktivne između 1455. i 1530. godine.

Posle Velike seobe Srba, manastir je već opusteo. Turci su skinuli njegov olovni krov i izlili kuršume. Otuda je i verovatno potekao današnji naziv grada – Kuršumlija.

U 18. veku prema Tronoškom letopisu manasir je i dalje bio pust, a razrušen je polovinom 19. veka. Srušili su ga navodno Sulj Kurveša iz Niša i Muli Halil tražeći novac. Nakon rušenja Arnauti su uzimali kamenje i ciglu za svoje potrebe, a tokom oslobodiličaki ratova 1876. i 1878. godine vojska je od crkvenog materijala zidala pekare i druge vojne zgrade.

Posle oslobođenja Toplice od Turaka, austrougarski putopisac i arheolog, piše da uprkos teškoj zapuštenosti manastir predstavlja jedno od najlepših dela srpske srednjovekovne arhitekture, te preporučuje srpskom ministru da se manastir obnovi.

Obnova je krenula 1910. godine kada je Narodni muzej u Beogradu zaštitio svetinju i napravljena je krovna konstrukcija. Posle Drugog svetskog rata obnova je nastavljena koja je sa prekidima trajala do 2003. godine.

Manastir spada u Rašku školu, pa su tako primetne odlike i vizantijskog i romanskog stila. Građen je u tri faze. Najstarija jednobrodna građevina sa kriškasto podeljenom kupolom i trodelnim oltarom. Ustanovljenjem Topličke episkopije 1219. godine, kada je manastir postao njeno sedište uz zapadnu stranu Stefan Prvovenčani dozidao je pripratu sa dvema kulama. U 14. veku kralj Milutin je uz severnu stranu sagradio paraklis.

 Unutrašnjost Crkve je prostrana i podeljena u nekoliko odaja. Oltarski prostor je odeljen od naosa sa dva stupca, a ikonostas ne postoji. U samom oltaru postoje dve izražene niše, gde jedna služi za proskimidiju, dok je druga u službi đakonikona. Prestoni kamen, sastavljen iz tri dela, još uvek stoji u centralnom delu oltara. Sam pod oltara je od ploča opeke i nešto je izdignut od poda naosa.

Ozidana opekom, Crkva ima karakterističnu fasadu. Naime, svaki drugi red je uvučen i prekriven malterom. Jednokrilna ili dvokrilna vrata od hrastovine, rotiraju se oko metalne osovine, a biforni prozori imaju kružne otvore.

Unutrašnjost Crkve je bila omalterisana i živopisana. Od prvobitne dekoracije, koja je verovatno pokrivala sve unutrašnje zidne površine, sačuvani su samo tragovi fresaka iz XIV veka i to na prozorskim svodovima i u kapeli južne kule. Ako se izuzmu fragmenti fresaka sa predstavama episkopa i Bogorodice, Crkva danas nije oslikana.

U samoj Crkvi nađeni su nadgrobni spomenici i ploče. Uz jugoistočni deo Crkve pronađeni su čankasti novčići, kovani za vreme vizantijskog cara Manojla Komnina. Severoistočno od Crkve nalazi se novi manastirski konak, kao i stari manastirski bunar, gde se, prema predanju, nalaze crkvena zvona i druge dragocenosti. Sa severozapadne strane, nedalko od Crkve, nalaze se ruševine nekadašnjeg manastirskog konaka. 18. novembra 1947. godine kompleks manastira svetog Nikolaja u Kuršumliji stavljen je pod zaštitu Države, kao kulturno dobro od izuzetnog značaja pod rednim brojem SK 207.

 

stazamanemanjica

Literatura:

1. Pravoslavna Eparhija Niška, Manastir Svetog Nikole u Kuršumliji, eparhijaniska.rs

Foto:

  1. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sveti_Nikola_Kursumlija1.jpg Milica Jovanović-Marković / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  2. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sveti_Nikola_Kursumlija1.jpg Milica Jovanović-Marković / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

POSTAVI ODGOVOR

molimo unesite svoj komentar!
ovdje unesite svoje ime