Ikona ništa ne predstavlja, ona javlja. Ona je javljanje Carstva Hristovog, javljanje preobražene, obožene tvari, tog samog preobraženog čovečanstva, koje je svojom ličnošću javio Hristos. Zbog toga su  najdrevnije ikone Crkve  bile ikone Spasitelja, koji je sišao sa neba i koji se očovečio radi našega iskupljenja, i njegove Majke. Kasnije su počeli da slikaju apostole, mučenike koji su takođe sobom javili lik Hrista. Kvalitet ikone određuje se time u kojoj meri je ona bliska Prvoobrazu, u kojoj meri je ona saglasna toj duhovnoj realnosti, o kojoj svedoči.

 

O smislu onoga što ikona javlja lepo je govorio Leonid Uspenski: „Ikona je slika čoveka, u kojem realno prebiva sveosvećujuća blagodat Duha Svetoga koja spaljuje strasti. Zbog toga se njegovo telo predstavlja suštinski drugačijim od običnog propadljivog čovekovog tela. Preobrežen blagodaću lik svetoga, uobličen na ikoni,- jeste samo podobije Boga (sličnost sa Bogom-prim.prev.), slika bogootkrovenja, otkrovenje i poznanje skrivenoga“.

Naš znameniti bogoslov Vladimir Nikolajevič Loski, iako i nije bio ikonopisac (međutim bio je poznanik ikonopisca i sveštenika Grigorija Kruga i Leonida Uspenskog), veoma je verno nazvao ikonu „početkom gledanja licem u lice“. U budućem veku verni će ugledati Boga licem u lice, ikona je početak tog sozercavanja (kontemplacije). Knez Jevgenij Trubeckoj govori da ne gledamo mi u ikonu,- ikona gleda u nas. Ka ikoni se valja odnositi kao prema najvišoj ličnosti: bila bi drskost prvi progovoriti sa njom, nužno je stajati i trpeljivo čekati, dok ona ne izvoli da progovori sa nama.

Ikona se rađa iz živoga opita Neba, iz Liturgije, zbog toga se ikonopisanje uvek posmatralo kao crkveno služenje, kao Liturgija. Pred ikonopisce su se postavljali veoma visoki moralni zahtevi, isti onakvi, kao i pred klirike. Ikona je svedočanstvo Crkve o Bogoovaplćenju, o tome, da je Bog došao u svet, ovaplotio se, sjedinio se sa čovekom do te mere, da sada svako može uzrasti do mere Boga i obraćati se njemu kao Ocu.

Sledi da je Ikonopisac svedok (očevidac). I njegove ikone će biti ubedljive, onima koji pred njima stoje, u toj meri, u kojoj se on sam priopštio svetu, o kojem je dužan da govori. I tako, može li svedočiti o Bogu čovek koji ne pripada Crkvi? Da bi svedočio Evanđeosku Istinu, nužno je da on sam bude njoj priopšten, nužno je da samo njom živi, tada će ta propoved posredstvom slike i boje- sveti su oci stavljali ikonu uporedo sa propoveđu- donositi plodove i u druga srca.

Crkava propoveda istovremeno i rečju i slikom, zbog toga ikonu i nazivaju učiteljem. Više pomenuti knez Jevgenij Trubeckoj dao je prekrasno (prelepo) određenje ruske ikone: „Umozrenje (umno sagledavanje, sagledavanje umom) u bojama“. Ikona- to je ovaploćena molitva. Ona se sazdaje u molitvi i radi molitve, radi pokretačke sile koja je izraz ljubavi ka Bogu, stremljenje k Njemu, ka savršenoj Lepoti. Prema tome van Crkve, u istinskom smislu ikona ne može da postoji. Kao jedna od formi propovedi Jevanđelja, kao svedočanstvo Crkve o Bogoovaploćenju, ona je sastavni deo bogosluženja- kao i crkveno pevanje, arhitektura, obred.

No sada, možemo reći, ikona ne zauzima u bogosluženju odgovarajuće joj mesto, i odnos prema njoj nije onakav kakav treba da bude. Ikona je postala prosto ilustracija događaja koji praznujemo,  stoga i nije bitno, kakva je njena forma, i zbog toga mi svaku predstavu, čak i fotografiju poštujemo kao ikonu. Na ikonu su odavno prestali da gledaju kao na bogoslovlje (teologiju) u bojama, štaviše ni ne sumnjaju, da ikona može da izopači veroučenje, isto kao i reč, umesto da svedoči o Istini, ona može lažno da svedoči.

Svojim korenima ikona ulazi u evharistijski opit Crkve, neraskidivo je svezana sa njim, kao i uopšte sa stepenom crkvenog života. Kada je taj stepen bio visok, i crkvena je umetnost bila na visini, kada je pak crkveni život slabio ili je nastupalo vreme njegovog propadanja,- propadala je, konačno, i crkvena umetnost. Ikona se često pretvarala na sliku sa religioznim sižeom, i njeno poštovanje je prestajalo da bude, uistinu pravoslavno. Za potvrdu ovoga može se primetiti da u našim hramovima ima mnogo ikona nekanonskih, zabranjenih Saborima, naročito, ikona takozvane „Novozavetne Trojice“ i „Očinstvo“. Starozavetna zabrana slikanja Boga nije ukinuta  u Novozavetno vreme. Mi smo mogućnost slikanja Boga dobili tek nakon  što je Reč postala telo, postala vidljiva i opipljiva.  Po božanstvu Hristos je neopisiv i nemoguće ga je naslikati (neizobraziv), no kako su se u Isusu Hristu božanska i čovečanska suština (priroda) sjedinile nesliveno i nerazdeljivo u jednu Ličnost, mi slikamo Bogočoveka Hrista, koji je radi našega spasenja došao u svet i koji će u njemu prebivati do svršetka veka. Crkva uči o predvečnom rođenju Sina od Oca, a na ikoni „Novozavetna Trojica“ mi vidimo Sina ovaploćenog u vremenu, kako sedi uporedo sa Ocem, koji je „Neizreciv, Neizmerljiv, Nevidljiv, Nedostižan“ (reči iz molitve Anafore u liturgiji svetog Jovana Zlatoustog). I Duh Sveti javio se u vidu goluba samo na Jordanu, na pedesetnicu On se javio u vidu ognjenih jezika, na Tavoru- u vidu oblaka. Dakle golub nije lični slika Svetoga Duha, i na taj način moguće ga je predstavljati jedino na ikoni Krštenja Gospodnjeg. Stoglavi i Veliki Moskovski Sabor zabranili su  slične predstave, no ne obraćajući pažnju na to njih je moguće sresti u gotovo svakom hramu, i svakoj prodavnici ikona. Čak i u Danilovom manastiru za ikonostas hrama Otaca Sedam Vaseljenskih Sabora bila je naslikana ikona „Očinstvo“. Pa ipak tamo su gotovo svi klirici sa višim teološkim obrazovanjem. Vredno je divljenja, na koji način lično i čovečansko preovladava nad mišljenjem Crkve, koja je  jedina čuvar Istine i koja je jedina izražava.

Ikonopisanje je saborno stvaralaštvo, to jest stvaralaštvo Crkve. Originalni tvorci ikona su sveti oci. Ikonografski kanon, kao i bogosluženje, formirali su se tokom stoleća i oblikovali su se negde u dvanaestom veku, i u tom obliku došli su do nas.

Crkva je uvek pridavala mnogo pažnje svojoj umetnosti, vodeći brigu da ona izražava njeno učenje. Sva odstupanja otklanjala su se saborno. Tako, na stoglavom saboru pitanje ikonopisa zauzimalo je veoma važno mesto. Naročito se raspravljalo o ikoni Svete Trojice.

Postoje četiri ikone Svete Trojice. One su pomenute u činu osvećivanja tih ikona u našem trebniku. To je – javljanje Boga Avramu u liku tri anđela; silazak Svetog Duha na apostole; Bogojavljenje i Preobraženje. Sve ostale predstave Svete Trojice treba odbaciti, kao izopačenje crkvenog učenja. U spomenutoj knjizi Leonida Uspenskog „Teologija ikone pravoslavne Crkve“  nalazi se poglavlje „Na putu ka jedinstvu“, u kojoj se ikona pedesetnice razmatra kao ikona Crkve. Zašto na toj ikoni ne može da se prikaže Presveta Bogorodica? I zbog čega ikona Pedesetnice prestaje da bude ikona Crkve ukoliko na njoj prikaže Mati Božija, zašto se ona pretvara jednostavno u ikonu Bogorodice  okružene apostolima?
Na toj ikoni mi vidimo apostole koji sede u Sionskoj gornjici, koji predstavljaju prvu crkvenu opštinu, začetak hrišćanske Crkve. Umesno je ovde primetiti, da ikona nije predstava konkretnog Istorijskog događaja. Na ikoni Pedesetnice gotovo uvek se predstavlja apostol Pavle, koji tamo nije bio, apostol Luka, koji nije pripadao broju dvanaestorice. Glava Crkve je Hristos. Zbog toga centar ikone ostaje prazan: na tom mestu koje pripada Hristu kao glavi Crkve niko drugi ne može biti predstavljen.

Danas nema definisanog i izraženog mišljenja Crkve po pitanju crkvene umetnosti, a tim pre, kontrole crkvenih vlasti nad njom. I pod ogradu Crkve prihvata se gotovo sve. Ja sam se davno pozabavio pitanjem, na koje ni danas nemam odgovor: zbog čega veoma pobožni predstavnici klira, mnogi monasi ne prihvataju ikonu kao neophodnost?

Moguće je u potpunosti shvatiti ljude, koji potpuno iskreno priznaju da im je kanonski naslikana ikona neshvatljiva, no nikako nije moguće saglasiti se sa onim koji odbacuje ikonu iz razloga njene neshvatljivosti. Mnogi su sveštenoslužitelji ubeđeni, da je kanonska ikona teška za prihvatanje od strane prostog naroda, i bolje ju je zameniti sa predstavom svetovnog slikarstva. Ja sam međutim uveren, da su za većinu stihire, irmosi i sam bogoslužbeni jezik još nerazumljiviji, da i ne govorim o strukturi bogosluženja, ipak, jedva da nekome dođe misao da uprosti bogosluženje primereno slabom duhovnom obrazovanju. Zadatak Crkve je da uzvodi ljude ka visini bogoviđenja, a ne da ona sama snishodi ljudskoj neukosti. Zbog toga odbacujići istinsku (originalnu) pravoslavnu ikonu tim samim stavlja pod sumnju pravilnost svog poimanja bogosluženja i, naročito, Evharistije, iz koje se ikona rađa.

 

Otacmilić

POSTAVI ODGOVOR

molimo unesite svoj komentar!
ovdje unesite svoje ime